Virus Nipah (tên khoa học Henipavirus nipahense) là một loại virus lây truyền từ động vật sang người, với vật chủ tự nhiên mang virus là các loài dơi ăn trái (thuộc chi dơi quạ, tên khoa học Pteropus).

Ước tính có khoảng 60 loài thuộc chi dơi này, và theo nghiên cứu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), có ít nhất 23 loài dơi ăn trái trên khắp thế giới có mang virus Nipah, được phân bố rộng trên khắp châu Á, châu Phi (chỉ có trên đảo Madagascar, không có ở lục địa) và châu Úc (Papua New Guinea và Úc).

Con người và các loài động vật khác có thể bị nhiễm virus Nipah do tiếp xúc trực tiếp với dơi hoặc ăn thực phẩm bị nhiễm nước tiểu, nước bọt hoặc phân dơi có chứa virus.

Các loài vật nuôi như lợn, bò, dê, ngựa, mèo… sau khi bị nhiễm virus Nipah từ dơi cũng có thể lây truyền cho con người trong trường hợp họ tiếp xúc trực tiếp mà không có biện pháp bảo hộ với dịch tiết, chất bài tiết, thịt… của các loài động vật bị nhiễm virus.

Kể từ khi được phát hiện lần đầu, mỗi đợt bùng phát của virus Nipah đều gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với con người.

Đợt bùng phát đầu tiên tại Malaysia và Singapore vào năm 1999

Virus Nipah được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1999 sau một đợt bùng phát bệnh viêm não và bệnh hô hấp ở các nông dân nuôi lợn, cũng như những người có tiếp xúc gần với lợn bị nhiễm virus tại Malaysia.

Các công nhân làm việc tại lò mổ ở Singapore bị nhiễm virus khi tiếp xúc với lợn bệnh được chuyển đến từ Malaysia. Hầu hết các ca nhiễm virus đều xuất phát từ việc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết hoặc tiếp xúc với thịt lợn bệnh mà không có biện pháp bảo hộ.

Đợt bùng phát dịch bệnh do virus Nipah này đã khiến 105 người thiệt mạng trong tổng số 265 người bị nhiễm bệnh tại Malaysia. Trong khi đó, Singapore có một trường hợp tử vong trong số 11 người bị nhiễm virus.

Chính quyền Malaysia và Singapore cũng đã tiêu hủy hơn 2 triệu con lợn như một biện pháp để dập dịch.

Đây được xem là đợt bùng phát dịch bệnh do virus Nipah lớn nhất từ trước đến nay. Tên của loại virus này sau đó đã được đặt theo tên của ngôi làng Nipah (bang Perak, Malaysia), nơi các nhà khoa học bắt đầu lấy mẫu để điều tra về dịch bệnh.

Kể từ đợt bùng phát dịch bệnh năm 1999 cho đến nay, tại Malaysia và Singapore không có thêm đợt bùng dịch nào khác liên quan đến loại virus này.

Bangladesh với các ca bệnh xuất hiện gần như hàng năm từ 2001 đến nay

Tại Bangladesh, virus Nipah đã gây ra nhiều đợt bùng phát dịch bệnh kể từ năm 2001, thường xảy ra trong giai đoạn chuyển mùa từ đông sang xuân (khoảng tháng 12 năm trước đến tháng 5 năm sau).

Nguyên nhân khiến virus Nipah lây truyền tại Bangladesh được xác định chủ yếu liên quan đến việc tiêu thụ nhựa cây chà là, một loại đồ uống truyền thống được ưa chuộng tại quốc gia này. Dơi ăn quả nhiễm virus Nipah có thể liếm vào dòng nhựa trong quá trình thu hoạch hoặc thải phân, nước tiểu vào các bình chứa nhựa cây, từ đó làm nhiễm virus và lây sang người.

Bangladesh liên tục ghi nhận các ca nhiễm virus Nipah kể từ năm 2001 đến nay. Hiện quốc gia này là nơi ghi nhận số ca nhiễm Nipah cao nhất thế giới, chiếm khoảng 45% tổng số ca trên toàn cầu, đồng thời cũng là quốc gia có số ca tử vong do virus Nipah cao nhất, chiếm khoảng 56% tổng số ca tử vong.

Tính từ năm 2001 đến nay, Bangladesh đã ghi nhận 341 trường hợp nhiễm virus Nipah, trong đó 242 ca tử vong, tương đương tỷ lệ tử vong khoảng 71%. Các ca bệnh đã được ghi nhận tại 34 trong tổng số 64 quận, huyện của quốc gia này.

Ấn Độ – Quốc gia có số ca nhiễm virus Nipah nhiều thứ hai thế giới

Ấn Độ, quốc gia láng giềng của Bangladesh, cũng ghi nhận ca nhiễm virus Nipah đầu tiên vào năm 2001 tại thị trấn Siliguri, bang Tây Bengal. Đợt dịch đầu tiên này kéo dài trong khoảng 4 tuần, có 66 người bị nhiễm bệnh, khiến 45 người tử vong (tỷ lệ tử vong 68%).

Kể từ thời điểm đó cho đến nay, Ấn Độ vẫn thường xuyên ghi nhận các ca nhiễm virus Nipah hàng năm. Các ổ dịch chỉ được ghi nhận tại 2 bang Tây Bengal và Kerala. Ngay trong tháng 1 năm nay, Ấn Độ đã tiếp tục ghi nhận một ổ dịch tại bang Tây Bengal, với 5 ca nhiễm, một trường hợp tử vong. Gần 200 người đang được cách ly để đề phòng bùng phát dịch bệnh.

Tính đến thời điểm hiện tại, Ấn Độ đã ghi nhận tổng cộng 113 ca nhiễm khiến 78 người tử vong (tỷ lệ tử vong 69%).

Các trường hợp lây nhiễm virus Nipah tại Ấn Độ chủ yếu qua quá trình chăm sóc người bệnh, thay vì lây nhiễm virus trực tiếp từ dơi như tại Bangladesh.

Đợt bùng phát dịch bệnh tại Philippines vào năm 2014

Ngoài Malaysia và Singapore, Philippines là quốc gia thứ 3 tại Đông Nam Á từng xuất hiện dịch do virus Nipah gây ra.

Theo đó, đợt dịch xuất hiện tại hai ngôi làng nằm cách nhau 15km, thuộc tỉnh Sultan Kudarat, nằm trên đảo Mindanao phía nam Philippines. Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh Philippines đã ghi nhận 17 ca nhiễm virus Nipah, khiến 9 người tử vong (tỷ lệ tử vong 53%).

Điều tra dịch tễ cho thấy virus Nipah đã lây truyền từ ngựa sang người, trong đó 10 bệnh nhân có tiền sử tiếp xúc với ngựa hoặc ăn thịt ngựa có triệu chứng thần kinh do nhiễm virus Nipah. 7 trường hợp còn lại lây nhiễm virus Nipah trong quá trình chăm sóc người bệnh.

Các chuyên gia dự đoán ngựa đã bị nhiễm virus do tiếp xúc gần với dơi ăn trái hoặc ăn thức ăn có dính nước bọt hoặc chất bài tiết của dơi mang virus.

Kể từ năm 2014 đến nay, không có trường hợp người nhiễm virus Nipah nào khác được ghi nhận tại Philippines.

***

Những số liệu thống kê cho thấy Nipah là loại virus nguy hiểm, gây ra tỷ lệ tử vong cao cho người mắc. Tuy nhiên, loại virus này không dễ lây lan, khó có thể gây ra đại dịch quy mô lớn trên toàn cầu như SARS-CoV-2 trước đây.

Dù vậy, các chuyên gia vẫn cảnh báo mọi người tuyệt đối không chủ quan, lơ là cảnh giác và cần phải tuân thủ theo các biện pháp phòng chống dịch bệnh của cơ quan chức năng.